Kovid-19 salgını: ABD-Çin yarışması propaganda savaşına dönüşüyor

Kovid-19 salgını: ABD-Çin yarışması propaganda savaşına dönüşüyor

25 Mart 2020 0 Yazar: Larus

Yeni tip koronavirüs (Kovid-19) salgını nedeniyle yerküre umumunda binlerce insan hayatını yitirirken, ABD ve Çin’in global salgın üzerinden gelişen polemiği giderek derinleşiyor. İki devlet salgınla uğraş için birebir safta taraf almak tarafına virüsü kimin yaydığı üzerinden ağır bir tartışmaya girmiş durumda. Salgının global ölçekte büyük bir toplumsal ve ekonomik hasara yol açması beklenirken ABD ve Çin yarışması de daha karmaşık ve çatışmalı bir duruma sahih ilerliyor.

Yeni tip koronavirüsün ağır bir formda yayılması ve Yerküre Sıhhat Örgütünün (DSÖ) global salgın ilan etmesinin akabinde iki memleketin yakınlaşması konusunda önemli fırsatlar ortaya çıkmış olmasına karşın ABD’li yetkililerin virüsün kaynağı konusunda yaptıkları tefsirler ve Çin tarafından virüsün ABD kaynaklı olabileceğine dair olasılıkların sıralanması gerginliği üst seviyeye taşıdı. Şu ana kadar ana akım medyada virüsün Vuhan kentindeki Huanan deniz eserleri pazarından yayıldığı kabul ediliyordu. Gelgelelim son yapılan açıklamalar iki devletin salgın üzerinden önemli bir ağız dalaşına girdiğini gösteriyor.

Virüs salgınının derhal başında ağır bir biçimde eleştirilen Çin liderliği buhran ilerledikçe toparlanmaya başlarken, birebir durum ABD cenahında kötüleşme belirtileri gösteriyor. Velev ABD’nin global konumu ve prestijinin de bu buhrandan etkilenebileceği konuşulmaya başladı. Bunalımın ciddiyetinin farkına geç varma, test kapasitesindeki meseleler ve memleketler arası ortaklarla işbirliği konusunda yaşanan uyum eksikliği, ABD açısından önemli bir muaheze konusu olmuş durumda. Bir müddet evvel mahsusen ABD basınında var olan yaygın anlatı Çin’in “Asya’nın hasta adamı” olduğu cephesindeyken, başlattığı yardım seferiyle Çin, hasar gören imajını yine onarma fırsatını yakalamış görünüyor.

Çin, dokuz eksperden oluşan bir tıbbî ekibi ve büyük ölçüde malzemeyi Avrupa’da salgının merkezi haline gelen İtalya’ya gönderirken İspanya’ya da 500 bin maske yardımı yaptı. Bununla bir arada Avrupa Birliği (AB) Encümeni Lideri Ursula von der Leyen’in, Çin devletinin AB’ye 2 milyon cerrahi maske, 200 bin N95 maske ve 50 bin test kiti bağışlayacağını duyurarak “Buna minnettarız” açıklaması, Çin’in AB nezdinde giriştiği bu “kamu diplomasisi” seferinin başarılı olduğunu gösteriyor. Bu bunalım anı Çin’in kendini global liderlik açısından yine konumlandırması ve memleketler arası imajını toparlaması açısından değerli bir durum oluşturuyor Bu noktada iki devlet arasındaki propaganda savaşının giderek yayıldığı görülüyor.

– Çin tarafından “ABD ordusu” iması

Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Cao Licien, ABD Hastalık Denetim ve Tedbire Merkezi (CDC) Yöneticisi Robert Redfield’ın ABD’de geçen yıl grip nedeniyle gerçekleşen kimi ölümlerin Kovid-19 kaynaklı olabileceğini Temsilciler Meclisinde kabul etmesinin kıymeti üzerinden yola çıkarak “ABD, 34 milyon grip vakası ve buna bağlı olarak 20 bin irtihal bildirdi. Lütfen kaç adedinin Kovid-19’la bağlı olduğunu söyleyin. Salgını Vuhan’a getiren ABD ordusu olabilir. Şeffaf olun. ABD bize bir açıklama borçlu,” biçiminde bir açıklama yaptı.

Cao’nun açıklamasındaki “ABD ordusu” vurgusunun temelinde geçen yıl Ekim ayında Vuhan’da düzenlenen 7. Askeri Olimpiyatların olabileceği söyleniyor. Kelam konusu aktifliğe 110 memleketten 9 bin 308 sporcu katılmıştı. Olimpiyatlara katılan sporcuların virüsü bilerek yahut bilmeyerek getirmiş olabileceği ihtimalini kanıtlayacak rastgele bir delil ise bulunmuyor. ABD ve Çin arasında gerginliğe yol açan virüsün kaynağının neresi olduğuna yönelik tartışma aslında Küresel Research isimli sahifede yayınlanan bir makaleye dayanıyor.

Larry Romanoff imzalı makalede Çin’de ve Tayvan’da yapılan kimi çalışmalardan örnekler verilerek virüs salgınının Aralık ayında değil de daha evvel Kasım ayında başlamış olabileceği tezi ortaya atılıyor. Geçen sene Ekim ayında Vuhan’da düzenlenen Askeri Olimpiyatlar ima edilerek, ABD’de gerçekleşen ve gribe atfedilen 14 bin mevtin bir kısmının aslında yeni tip koronavirüs kaynaklı olabileceği tez ediliyor. Öte yandan SARS virüsünü tespit eden bilim adamı Cong Nanşan da geçenlerde yaptığı bir açıklamada “Kovid-19 birinci olarak Çin’de görülmesine karşın, bu, virüsün Çin kaynaklı olduğu mealine gelmez” dediğini de not etmek gerekiyor.

Buna karşılık ABD tarafında da Çin’i itham eden açıklamalar artarak devam ediyor. Cumhuriyetçi Senatör Tom Cotton’ın yeni tip koronavirüsün Vuhan’daki bir “laboratuvardan” yayılmış olabileceğini argüman etmesi, Çin devlet ricali tarafından ağır bir tenkit ve reaksiyonla karşılanmıştı. Cotton, “Bu illetin oradan yayıldığına dair bir kanıtımız yok lakin bu soruyu sormamız gerekiyor,” diye de eklemişti. Beyaz Saray Ulusal Güvenlik Danışmanı Robert O’Brien’ın “Vuhan’da baş gösteren salgın, ne yazık ki, en uygun tatbikleri kullanmak mahalline örtbas edildi. Bu muhtemelen yerkürenin iki ayına mal oldu” formundaki açıklaması da bir sair buhrana neden oldu. Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Gıng Şuang ise O’Brien’ın açıklamalarını Çin’in virüsle uğraşını kötüleme eforu halinde kıymetlendirerek bunun “ahlaksız ve sorumsuzca bir tutum” olduğunu söyledi.

– Trump’ın “Çin virüsü” ısrarı

Yeniden ABD Dışişleri Bakanı Mike Pompeo’nun “Vuhan virüsü” halindeki söylemleri devam ederken ABD Lideri Trump’ın “Bundan sonra bu virüsü Çin virüsü olarak isimlendireceğim,” halindeki açıklaması ABD ve Çin arasındaki bunalımın giderek daha çokça derinleşmesine neden oluyor. Çin’in virüsle ilgili ABD ordusu imasına sonlanan Trump’ın “Çin virüsü” söylemini ısrarla sürdürdüğü görülüyor. Virüs savaşlarına gelene dek ticaret savaşları, Güney Çin denizi, Tayvan, Sincan, Hong Kong ve Huawei konusunda karşı zıdda gelen iki memleketin arasında yeni bir çatışma ortamı oluşmuş durumda.

Başka yandan ABD’de global araştırma şirketi Gallup’un yaptığı bir araştırma Amerikalıların Çin’e yönelik algılarının olumsuz bir eğilime yöneldiğini gösteriyor. Amerikalıların yalnızca yüzde 33’ü Çin’i olumlu görürken 2018 yılında bu rakam yüzde 53 idi. Yüzde 33 rakamı ABD-Çin ilgilerinde bugüne kadar kaydedilmiş en düşük rakam olarak dikkati çekiyor. İki devletin kısa mühlet evvel imzaladığı 1. faz ticaret ittifakının uygulanmasının giderek zorlaştığı belirtiliyor. Münhasıran Çin basınında mutabakatın devam edemeyeceğine ve revize edilmesine yönelik icmaller giderek çoğalıyor.

Virüs salgını nedeniyle ABD çapında acil durum ilan eden ABD Yöneticisi Trump ise gayrı yandan bir numara faz ticaret ittifakı yeterince Çin’in 250 milyar dolarlık eser alacağını hatırlatmayı unutmuyor. Ama salgının yol açtığı aksamalardan ötürü ABD-Çin ikili ticareti yıllık bazda yüzde 19,6 azalırken Çinliler bilhassa ABD’li kimi siyasetçilerin virüs salgını üzerinden Çin’i suçlamalarını ve Huawei’ye yönelik yaklaşımlarını sahih bulmuyor.

İki devlet kısa mühlet evvel medya ortamında da karşı zıdda gelmiş ve ABD’nin beş Çinli medya kuruluşunu “yabancı misyon” olarak belirlemesinin akabinde Çin; Washington Post, New York Times ve Wall Street Journal ismine devlette bulunan gazetecilere yasak getirmişti. Öte yandan ekonomik açıdan yaşanan resesyon da önemli bir buhranın habercisi üzere görünüyor. Virüs salgını bir yandan Çin’in satın alma kapasitesini global ekonomiyi düşünceye sokacak ölçekte etkilerken, ABD’nin de tedarik konusunda bağımlılığını ve zayıflığını ortaya çıkarmış durumda. Fitch Ratings’e nazaran, Hindistan ve Japonya’daki üreticiler ithal elektronik bileşenlerinin yüzde 60’ı konusunda Çin’e güveniyor. Amerikalı üreticiler ithal elektronik kesimlerinin yaklaşık yarısını Çin’den satın alıyor.

– Global salgın, global tertibi etkileyebilir mi?

Yeni tip koronavirüs salgınının Çin’de şimdi başladığı anlarda Trump’ın Hususî Danışmanı Peter Navarro’nun “ülkeyi terk eden fabrikalar geri gelecek” formundaki temennisi ve ABD Ticaret Bakanı Wilbur Ross’un “işlerin Kuzey Amerika’ya dönüşünü hızlandıracak” halinde öngörüsü Çin tarafından unutulmamış üzere görünüyor. ABD’nin her durum ve kaidede Çin’i kuşatmaya dönük tahkim edilmiş bu iştahı, Çin devlet ricalinde umumî kabul görmüş stratejik bir haber haline gelmiş vaziyette. Hasebiyle global salgın üzerinden başlayan bu yeni tartışma global yarışması hararetli bir seviyeye taşıyabileceği üzere tıpkı devranda global nizam üzerinde de birtakım tesirlerde bulunabilir.

Öncelikle Kovid-19 salgını globalleşme fikrini tekrar sorgulanır hale getirdi demek mümkün. Milyonlarca insanın meskenlerine kapanmak zorunda kaldığı ve toplumsal sıhhatin önemli bir bunalım ile karşı zıdda kaldığı şu günlerde hem iktisatta hem de siyasette muhafazacı ve popülist yaklaşımların daha ağır bir formda tekrar tedavüle girmesi bekleniyor. Salgının mahsusen Garpta göçmen ve yabancı zıddı bir yaklaşıma dönüşmesi an problemi üzere görünüyor. Bu noktada ABD ve Çin’in tahrip edici yarışması sistemi kırılmaya götüren süreci hızlandırabilir.

Salgın nedeniyle global ticaret bozuluyor ve Borsalar çöküyor. Yerküre iktisadı neredeyse katılaşmış bir durgunluğa gerçek sürükleniyor. Buna karşılık kimi mütehassıslar salgın üzerinden gelişen ekonomik sonuçları “küreselleşmenin ne olduğunun göstergesi” halinde yorumlayarak bu sonuçları telafi etmenin yolunun ise daha ziyade global işbirliği olduğu istikametinde fikir bildiriyor. Gelgelelim salgının var olan global tertibe öngörülemeyen bir darbe vurabileceği ve sistemi tekrar şekillendirebileceğine dair mebzul ölçüde tahlile da rastlamak mümkün.

Sonuç olarak insanoğlu çok esaslı toplumsal ve ekonomik bir buhranın ya da dönüşümün kavşağında duruyor olabilir. Tükeniş emareleri gösteren sistemik form, 2008 yılında yaşadığı global bunalım sonrasında içine girdiği buhranı atlatabilmiş görünmüyor. Yeni tip koronavirüs salgını bu çerçevede milletlerarası sisteme ve işleyişine değerli bir tesirde bulunabilir. Globalleşmenin bilakis işleyebilecek bir süreç tetiklenebilir.

Yaşadığı ağır bunalımların akabinde deforme olan global tertip, kendisini karşılıklı bağımlılık ve kolektif bir hareket modeli üzerinden tekrar inşa etmeye yönelik çok kutuplu bir biçime de yönelebilir. Bu bağlamda ABD ve Çin’in sürdürdüğü yarışmanın kelam konusu global nizamın tekrar şekillenmesinde kritik bir rolü olduğunu söylemek mümkün. Bir mühlet evvel ticari bahislerde muahede emareleri gösteren iki devletin yine ve süratlice çatışmalı bir periyoda girmesi milletlerarası sistemdeki düzensizliğin artacağını gösteriyor.

AA